دنیای روان‌شناسی

نقش سيستم‌هاي حمايتي در بهداشت روان افراد

در اين قسمت به يكي از هشت مهارت مقابله‌اي (coping skill) اشاره خواهد شد كه بهتر است به خزانة مقابله‌اي خود بيافزاييم، استفاده كنيم و در زندگي از آنها بهره جوييم. هشت مهارت مقابله‌اي عبارت‌اند از:

• استفاده از سيستم‌هاي حمايتي (support systems)،
• حلّ مسئله (problem solving)،
• خود آرام‌سازي (self-relaxation)،
• حفظ كنترل دروني (internal control)،
• حرف زدن با خود (talking yourself) هنگام مواجهه با مشكلات،
• استفاده از شوخ‌طبعي (sense of humor)،
• تمرين جسماني (exercising)،
• پاداش دادن به موفقيت‌هاي خود (rewarding yourself).

استفاده از سيستم‌هاي حمايتي:

يكي از مهارت‌هاي مقابله‌اي كه بسياري از افراد آن را ناديده مي‌گيرند، استفادة سازنده و مفيد از سيستم‌هاي حمايتي است. اين سيستم‌ها به روش‌هاي مختلف به شما كمك مي‌كند تا با رويدادهاي تنش‌زا مقابله كنيد. بنابراين، به نفع شماست كه سيستم حمايتي خود را ارزيابي كرده و بياموزيد كه (سيستم‌هاي حمايتي) چگونه مي‌توانند به شما كمك كنند. همچنين دربارة ايجاد يك سيستم حمايتي مؤثر و مفيد بيانديشيد.

ارزيابي سيستم‌هاي حمايتي:

براي ارزيابي سيستم‌هاي حمايتي چندين پرسشنامه درست شده است. مقياس زير، يكي از مقياس‌هايي است كه به‌طور متداول به‌كار برده مي‌شود. سيستم حمايتي خود را با پاسخ دادن به پرسش‌هاي زير ارزيابي كنيد.

۱. وقتي نياز داريد با كسي حرف بزنيد، آيا واقعاً افرادي هستند كه به حرف‌هاي شما گوش دهند؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

۲. آيا واقعاً افرادي هستند كه بتوانيد با آنها به راحتي حرف بزنيد، بدون اين‌كه مجبور باشيد مواظب گفته‌هاي خودتان باشيد؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

۳. آيا وقتي به كمك نياز داريد، مي‌توانيد روي افرادي حساب كنيد؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

۴. آيا افرادي وجود دارند كه واقعاً قدر شما را به‌عنوان يك انسان بدانند؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

۵. آيا افرادي وجود دارند كه واقعاً نگران حال شما باشند؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

۶. آيا كساني وجود دارند كه در تصميم‌گيري‌ها مهم، به شما را ياري رسانند؟ اگر هستند، نامشان را بنويسيد.

     اين سؤالات از پرسشنامة حمايت اجتماعي (social support questionnaire) انتخاب شده است (ساراسون، لوين، بشام و ساراسون، ۱۹۸۳؛ ساراسون، شيرين و پيرس، ۱۹۸۷). پرسشنامة حمايت اجتماعي از طريق فهرست كردن تعداد افراد حمايت‌كننده‌اي كه براي هر مشكل در دسترس‌اند، نمره‌گذاري مي‌شود. دومين راه نمره‌گذاري حمايت اجتماعي، سنجش ميزان رضايت افراد از سيستم‌هاي حمايتي خودشان در هر مشكل بر اساس مقياس صفر (بسيار ناراضي) تا ۶ (بسيار راضي) است.

     آگاهي از ميزان حمايتي كه مي‌توانيم از افراد خاصي دريافت كنيم، به ما احساس برخوردار بودن از حمايت اجتماعي مي‌دهد. احساس داشتن حمايت اجتماعي، همچنين، به ما اين نگرش را مي‌دهد كه هر وقت به كمك احتياج داشته باشيم، افرادي هستند كه مي‌توانيم روي آنها حساب كنيم. به عبارت ديگر، وقتي از طرف ديگران حمايت مي‌شويم كه خود را فردي مطلوب، مفيد، دوست‌داشتني و ارزشمند بدانيم.

فوايد سيستم‌هاي حمايتي:

مطالعات پژوهشي نشان داده است افرادي كه از سيستم حمايت اجتماعي خوبي برخوردارند، كمتر مضطرب و افسرده مي‌شوند و در مقايسه با افرادي كه از سيستم حمايت اجتماعي ضعيفي برخوردارند، نسبت به زندگي خود خوشبين‌ترند. مطالعات ديگر نيز نشان داده است كه اين افراد در غلبه بر افسردگي و سازگاري با آسيب‌هاي ناشي از ناتواني فيزيكي، حفظ عزّت‌نفس و غلبه بر تنهايي مؤفق‌ترند. همچنين، بر اساس شواهد پژوهشي، افرادي كه از سيستم حمايتي خوبي برخوردارند، كمتر بيمار مي‌شوند و سطح استرس فيزيولوژيكي پاييني دارند.

     سيستم‌هاي حمايتي مي‌تواند حمايت‌هاي زير را براي فرد فراهم سازد:

• حمايت عاطفي (emotional support): وقتي به كسي احتياج داريد تا به او اعتماد كنيد، يا زماني كه مي‌خواهيد در مورد دوست داشتني و محبوب بودن خود مطمئن شويد، زماني كه نياز داريد به كسي تكيه كنيد و زماني كه مي‌خواهيد عزّت‌نفس خود را افزايش دهيد، حمايت عاطفي ديگران بسيار مفيد است.
• حمايت عملي (tangible support): اين نوع حمايت زماني كه شما در انجام امور خانه يا شغلي‌تان احتياج به كمك داريد، وقتي به وسيله‌اي، هديه‌اي و يا پولي احتياج داريد، يا مشكلي داريد كه به تنهايي نمي‌توانيد آن را حل كنيد، مفيد است.
• حمايت اطلاعاتي (informational support): زماني كه به اطلاعات يا راهنمايي احتياج داريد، يا وقتي كه دريافت بازخورد از ديگران مي‌تواند در حلّ و فصل مشكلي به شما كمك كند، مفيد است.
• احساس تعلق داشتن (belonging support): سيستم‌هاي حمايتي در شما احساس تعلّق داشتن ايجاد مي‌كند؛ احساس اين‌كه با افراد ديگر جور هستيد، و اين باور كه تنها نيستيد و در موقع نياز مي‌توانيد از كمك و حمايت ديگران بهره‌مند شويد.

     در سيستم حمايتي خوب، مزاياي ديگري نيز وجود دارد. اوّل اين‌كه افراد حمايت‌كننده مي‌توانند نيازهاي مهرورزي و دلبستگي شما را ارضاء كنند، در شما حسّ ارزشمند بودن و اعتماد را تقويت كنند و به زندگي شما جهت بدهند. وقتي به اعتمادبه‌نفس شديداً نياز داريد، دانستن اين‌كه از يك سيستم حمايتي خوبي برخورداريد، موجب تقويت اعتمادبه‌نفس در شما مي‌شود. دوّم اين‌كه يك سيستم حمايتي خوب با ترغيب شما در به‌كار بردن تمامي سعي خود براي حلّ مشكلات زندگي كمك مي‌كند تا بهتر مقابله كنيد. مزيت سوّم، فراهم آوردن مصاحبت‌ها و دوستي‌هايي است كه زندگي شما را لذّت‌بخش مي‌سازند.

ايجاد يك سيستم حمايتي:

چگونه مي‌توانيد يك سيستم حمايتي مؤثر و مفيد را به خزانة مقابله‌اي خود بيافزاييد؟ در اين راستا چند نكته بايد در نظر گرفته شود: اوّل، درك اين امر مهم است كه يك سيستم حمايتي قوي به تعداد افرادي كه شما مي‌شناسيد خيلي ارتباط ندارد، بلكه بيشتر به ايجاد روابط خاصي مربوط مي‌شود كه اين حس را در شما ايجاد مي‌كند كه فردي شما را مي‌شناسد و نگرانتان است. داشتن يك سيستم حمايتي خوب به اجتماعي بودن و داشتن آشناهاي زياد ارتباطي ندارد. حتّي افرادي كه تنهايي را دوست دارند مي‌توانند از يك سيستم حمايتي مؤثر برخوردار شوند تا در موقع لزوم از آن استفاده كنند. دوّم، ايجاد يك سيستم حمايتي خوب، خود نوعي مهارت مقابله‌اي (coping skill) است، زيرا نياز به تلاش و كوشش شخصي دارد. منتظر ماندن به اميد اينكه ديگران متوجه شوند شما به حمايت آنها نياز داريد، زياد مفيد نيست. شما بايد خودتان مشتاقانه ابتكارعمل را به‌دست بگيريد.

     در عبارات زير موردي را كه احتمال دارد شما در هر شرايطي انجام دهيد، علامت بزنيد:

۱. اگر در انجام دادن يك كار شاق ناتوان هستيد، آيا:

الف) براي انجام آن از كسي كمك مي‌گيريد؟

ب) خودتان كار را دنبال مي‌كنيد؟

۲. وقتي احساس تنهايي مي‌كنيد، به كسي تلفن مي‌زنيد؟

الف) بلي، تلفن مي‌زنم.

ب) خير، تلفن نمي‌زنم.

۳. اگر مشكل شخصي داشته باشيد، آيا:

الف) آن را از ديگران پنهان مي‌كنيد؟

ب) آن را با كسي در ميان مي‌گذاريد؟

۴. اگر به اطلاعات مهمي نياز داشته باشيد، آيا:

الف) خودتان دنبال آن مي‌رويد؟

ب) از كسي كمك مي‌گيريد؟

۵. اگر سفارشي به ساندويچي محل خود بدهيد و بعد از آن متوجه شويد كه ۵۰۰ تومان پول كم داريد، آيا:

الف) سفارش خود را پس مي‌گيريد؟

ب) از كسي مي‌خواهيد كه ۵۰۰ تومان پول به شما قرض دهد؟

۶. اگر قرار است شما تعدادي فرم اداري گيج‌كننده‌اي را تكميل كنيد، آيا:

الف) سعي مي‌كنيد كسي را پيدا كنيد كه بتواند به شما كمك كند؟

ب) تا آن‌جا كه مي‌توانيد، خودتان آن را كامل مي‌كنيد؟

۷. اگر متوجه شويد كه كاري را خراب كرده‌ايد، آيا:

الف) منتظر مي‌مانيد تا ببينيد چقدر خراب كرده‌ايد؟

ب) از كسي كه دربارة آن اطلاعاتي دارد مي‌خواهيد كه به شما بازخورد بدهد؟

۸. اگر دربارة اهداف شغلي‌تان نامطمئن باشيد، آيا:

الف) سعي مي‌كنيد آن را از ديگران پنهان نگه داريد؟

ب) از كسي كه مي‌تواند كمك كند مي‌خواهيد تا آنها را برايتان روشن كند؟

     اين عبارات از مقياس SEEK كه براي سنجش ميزان پيگيري افراد در مورد جستجوي حمايت اجتماعي تهيه شده است، انتخاب شده‌اند. افرادي كه بيشتر به كمك گرفتن تمايل دارند، در عبارات ۱، ۲ و ۶ گزينة «الف» و در عبارات ۳، ۴، ۵، ۷ و ۸ گزينة «ب» را انتخاب مي‌كنند. ما نبايد استفاده از سيستم‌هاي حمايت اجتماعي را دليل ضعف خود تلقي كنيم. ميل به كمك گرفتن از ديگران زماني كه واقعاً به آن نياز داريد موجب افزايش حسّ شايستگي و عزّت‌نفس در شما مي‌شود، زيرا به‌جاي اين‌كه به‌صورت انفعالي منتظر درست شدن خودبه‌خود كارها شويد، خودتان كاري را انجام مي‌دهيد.

     مطلب سوّمي كه بايد در موقع ايجاد يك سيستم حمايت در نظر داشته باشيم، اين است كه مزايايي كه از ديگران دريافت مي‌كنيم، بيشتر به انتظارات و نگرش‌هاي ما بستگي دارد. ارزش يك سيستم حمايت اجتماعي بستگي به اين دارد كه تا چه حد خود را در اختيار آن مي‌گذاريد و از آن‌چه عرضه مي‌كند، تا چه حد بهره مي‌بريد. بهتر است انسان خود را به‌عنوان فردي تلقي كند كه مي‌تواند از حمايت و كمك ديگران استفاده كند.

     راهنمايي چهارم اين است كه سيستم حمايتي خود را با نيازهاي فردي خويش متناسب كنيد. برخي افراد ترجيح مي‌دهند يك يا دو نفر را به‌عنوان سيستم حمايتي خود داشته باشند. عدّه‌اي از سيستم حمايتي گروهي بيشتر سود مي‌برند، برخي افراد با يك سيستم حمايتي عاطفي كه موجب همدلي و گرمي مي‌شود راحت‌ترند و برخي سيستم حمايتي كه آنها را به مبارزه بطلبد ترجيح مي‌دهند. بعضي اوقات شما براي حلّ مشكل خاصي به يك نوع سيستم حمايتي و براي بقية مشكلات به سيستم حمايتي ديگري نياز داريد. در طول زندگي سيستم‌هاي حمايت اجتماعي و انواع سيستم‌هاي حمايتي كه ما به آنها تمايل داريم، تغيير مي‌كنند. شما مي‌توانيد با شناخت خودتان يك سيستم حمايت اجتماعي كه با موقعيت شما در طول تكامل زندگي‌تان سازگار است، براي خودتان حفظ كنيد.

استفاده از كمك متخصصان بهداشت روان:

شما حتماً دوست داريد افرادي كه از شما حمايت مي‌كنند، با فراهم آوردن حمايت، ارائه الگوي خوب، حفظ آرامش، ايجاد اعتماد و نداشتن خواسته‌هاي نامعقول، بر زندگي شما اثر مثبتي بگذارند. اگر معلوم شود كه دوستان و اعضاي خانواده نمي‌توانند به شما كمك كنند، كار عاقلانه اين است كه از متخصصان حرفه‌اي كمك بگيريد. خوبي متخصصان حرفه‌اي در اين است كه آنها مي‌توانند بدون اين‌كه خودشان از لحاظ عاطفي تحليل روند، به ديگران كمك كنند. متأسفانه بسياري از افراد، اين حقيقت را درك نمي‌كنند كه كمك گرفتن از متخصصان نوعي مهارت مقابله‌اي است، نه نشانة ضعف. متخصصان بهداشت رواني مي‌توانند انواع كمك‌هاي زير را عرضه كنند:

۱. افزايش عزّت‌نفس: گرمي، ارتباط خوب و اشتراكي كه در موقع كار كردن با يك متخصص آموزش‌ديده ايجاد مي‌شود، موحب تقويت روحيه مي‌شود. يك روش خوب براي بالا بردن عزّت‌نفس، داشتن نقشي فعال در حلّ مشكلات به كمك شخصي است كه شما به او اعتماد داريد.

۲. كمك به حفظ اعتمادبه‌نفس و انگيزش: براي داشتن مقابله‌اي مؤفق در برابر چالش‌هاي زندگي، حفظ اعتمادبه‌نفس و انگيزش ضروري است. زماني كه شما احساس درماندگي مي‌كنيد، يك متخصص بهداشت رواني مي‌تواند، به شما دلگرمي بدهد. حتّي اگر در لحظاتي، بعضي چيزها بسيار نااميدكننده به‌نظر رسد، اما كمك يك متخصص احساس اعتماد را به شما القاء مي‌كند، به‌طوري كه مي‌توانيد بهترين راه‌حل را پيدا كنيد.

۳. كمك به تفكر منطقي: بعضي‌وقت‌ها شما به يك متخصص آموزش‌ديده نياز داريد تا به شما كمك كند ادراكات و انتظارات خود را به شيوه‌اي واقع‌بينانه تجزيه و تحليل كنيد. آيا شما به خودتان چيزي را مي‌گوييد كه به نفع‌تان نيست؟ آيا زماني كه با خودتان به روش‌هاي متفاوت حرف مي‌زنيد، برخي از مشكلات موجود در زندگي‌تان به راحتي حل مي‌شود؟

درخواست كمك موقع لزوم:

هنگامي كه با مشكلي مواجه مي‌شويد، تكيه بر سيستم‌هاي حمايتي خود بسيار مفيد است. با اين حال، اين امر هزينه‌هايي نيز دارد.  يكي از هزينه‌هاي تكيه بر حمايت ديگران، اين است كه شما بايد حاضر باشيد در مقابل كمكي كه دريافت مي‌كنيد، متقابلاً كمك هم بكنيد. اگر افراد حمايت‌كنندة خود را به دقت انتخاب كنيد، اين كار چندان هم مشكل نخواهد بود. هزينة ديگر تكيه بر حمايت مردم، اين است كه گاهي اوقات درخواست كمك از ديگران باعث مي‌شود تا احساس وابستگي كنيم. بيشتر افراد در موقعيت‌هاي زير بيشتر به كمك گرفتن از ديگران تمايل دارند:

۱. وقتي مشكلاتي كه به خاطرش درخواست كمك مي‌كنيد، موجب احساس گناه يا شرمندگي در شما نشود.

۲. زماني كه درخواست كمك موجب از دست دادن كنترل شما بر زندگي‌تان نشود.

۳. زماني كه كمك ديگران، موجب رشد مهارت‌هاي حلّ‌مسئله در شما شود، نه اين‌كه نقشي منفعلانه در آن داشته باشيد.

۴. زماني كه شخص كمك‌گيرنده نسبت به مدت و نوع كمك عرضه شده، كنترل داشته باشد.

۵. زماني كه فرد حمايت‌كننده مورد اعتماد و احترام است و مي‌تواند اين كمك را در كمال آرامش، بدون مزاحمت و به شيوة اطمينان‌بخش ارائه دهد.

     به‌جاي اين‌كه به‌صورت انعطاف‌ناپذير، حمايت اجتماعي را به علّت هزينه‌هاي احتمالي آن رد كنيد، بهتر است با استفاده از خلاقيت خود، افراد حمايت‌كننده‌اي را كه به شما امكان مي‌دهند تا احساس كنترل و استقلال خودتان را حفظ نماييد، پيدا كنيد.

منبع:

مهارت‌هاي زندگي / مؤلف: كريس. ال. كلينكه؛ مترجم: شهرام محمدخاني. – تهران: اسپند هنر، ۱۳۸۰، چاپ سوّم.