مهارت خودآگاهي و همدلي
مقدمه
يكي از مهمترین عواملی که به ما کمک میکند زندگی خوب و موفقی داشته باشيم، این است که خود را بشناسیم، احساس خوبی در مورد خودمان داشته باشيم و از آنچه که هستيم، شاد و راضی باشيم. مهارت خودآگاهی به شما کمک میکند تا بتوانید شناخت بیشتری در مورد خویش، خصوصیات، نيازها، خواستهها، اهداف، نقاط ضعف، نقاط قوت، احساسات، ارزش و هویت خود داشته باشید. مطالعات انجام شده نشان میدهد که ضعف در خودآگاهی با بسیاری از بیماریها و آسیبهای روانی - اجتماعی همراه است. از جمله مشکلات روانی - اجتماعی مرتبط با خودآگاهی ضعیف میتوان به افسردگی، اضطراب، احساس حقارت، اعتمادبهنفس پایین، مشکلات ارتباطی، احساس تنهایی، سوءمصرف مواد، فرار و... اشاره کرد. از اینرو، کسب مهارت خودآگاهی برای پیشگیری از انواع مشکلات فوق بسیار مهم است.
یکی از مؤلفههای مهم خودآگاهی، عزّتنفس است. عزّتنفس چیزی نیست که مانند یک مهارت آموخته شود، بلکه عزّتنفس پیامد مجموعهای از عوامل فردی، اجتماعی و خانوادگی است. عزّتنفس به احساس ارزشمندی شخص اشاره دارد که تحت تأثیر عوامل عملکرد، موفقیتها، تواناییها، ظاهر شخصی و قضاوتهای افراد مهم است.
انسانها واکنشهایی از دیگران، بهویژه افراد مهم، دریافت میکنند که نگرشهایی در مورد ارزشمند بودن خود پیدا میکنند. عزّتنفس بالا نشاندهندة احساسات شخصی خاصی است که به آسانی تحت تأثیر موانع، تعارضها و دیدگاههای منفی در مورد تواناییها یا ظاهر قرار نمیگیرد. عزّتنفس بالا به اعتمادبهنفس منجر میشود و تصمیمگیری خوب و مستقلانه و برخورد مناسب با تعارضات بینفردی را تسهیل مینماید. عزّتنفس افراد در محیط حمایتکننده و مثبت تقویت میشود.
مهارتهاي خودآگاهي شامل موارد زير است:
۱. مهارتهاي خود-ارزيابي،
۲. شناسايي نقاط قوّت و ضعف خود،
۳. مهارتهاي تفكّر مثبت،
۴. مهارتهاي ايجاد خود-انگاره و تصوير تن مثبت.
ويژگيهاي افرادي كه خودشان را ميشناسند، عبارتاند از:
-
خصوصيات مثبت و توانايي و استعدادهاي خود را ميشناسند و به آنها افتخار ميكنند.
-
خصوصيات منفي و نقاط ضعف خود را ميشناسند، ميپذيرند و در جهت اصلاح آنها تلاش ميكنند.
-
مؤفقيتها و شكستهاي خود را ميشناسند، به موفقيتهايشان افتخار ميكنند و از شكستهايشان درس ميگيرند.
-
به خود و ديگران احترام ميگذارند.
-
براي رسيدن به اهداف خود تلاش ميكنند.
-
مسئوليت اعمال و رفتار خود را ميپذيرند.
مؤلفههاي خودآگاهي عبارتاند از:
-
شناخت احساسات و خودپنداره،
-
عزّتنفس و احساس ارزشمندي،
-
هويت و هويتيابي.
فوايد خودآگاهي:
مهارت خودآگاهي به شما كمك ميكند تا بتوانيد:
۱. احساسات خود را شناسايي كنيد، از آنها آگاه شده و اين احساسات را كنترل كنيد. ناتواني در كنترل احساسات ميتواند به بزهكاري، اعتياد، خشونت، درگيري با ديگران، بدرفتاري و خشونت با ديگران و بهخصوص با كودكان و نوجوانان بيانجامد.
۲. بر نقاط ضعف و نقاط قوت خودآگاه شده و با تكيه بر نقاط قوّت، نقاط ضعف خود را كاهش دهيد. آگاهي از نقاط ضعف باعث ميشود كه فرد با استفاده از اين آگاهي بتواند تسلّط بيشتري بر خود داشته باشد
۳. از نيازهاي خودآگاه شويد و از مسيرهاي سالم به رفع نيازهاي خود بپردازيد. با شناخت نيازهاي خود ميتوانيد راه و روش بهتري براي مقابله با نيازهاي خود بيابيد.
۴. اهداف واقعبينانهاي براي زندگي خود تعيين كنيد. به اين ترتيب از دنبال كردن اهداف بسيار ايدهآل، تخيلي و كمالگرايانه دوري گزينيد. تنظيم اهداف غيرواقعبينانه باعث بزهكاري، ناكامي، خشم و خشونت، خودكشي، بيبندوباري و نظاير آن ميشود.
۵. اگر بتوانيد از ملاكهاي ارزشمندي خويش آگاه شده و ارزش خود را در زندگي بيابيد، به اين ترتيب، از دنبال كردن ارزشهاي كاذب خودداري نموده و با رضايت و آرامش بيشتري زندگي خود را طي ميكنيد.
۶. فرآيند هويتيابي خود را بهطور سالمي به انجام برسانيد. دستيابي و كسب يك هويت سالم باعث ميشود زندگي بزرگسالي بر پايههاي قوي و محكمي بنا شود.
همدلي:
همدلي يك مهارت و توانايي است و مانند هر مهارت ديگر نياز به آموزش، تمرين و تجربه دارد. همدلي به فرد اين امكان را ميدهد كه بتواند احساسات و حالاتي را در ديگران بفهمد كه تاكنون تجربه نكرده است. همدلي باعث ميشود كه از سطح خودمان فراتر رفته و ديگران را عميقتر درك نماييم. به اين ترتيب، همدلي قدرت و ظرفيت درك انسانها را افزايش ميدهد.
موانع همدلي عبارتاند از:
-
انتقاد
-
برچسبزدن
-
تشخيصگذاري
-
ستايش همراه با ارزيابي
-
نصيحت كردن
-
اغراق كردن يا بزرگ كردن مشكل
-
بياهميت و كوچك كردن مشكل
-
به رخ كشيدن و مقايسه كردن
-
سرزنش كردن
-
نصيحت كردن، راهنمايي كردن و ارائه راهحل
مهمترين تكنيكهاي همدلي عبارتاند از:
-
گوش دادن فعال
-
بازپردازي
-
انعكاس احساسات
-
انعكاس محتوا يا معاني
-
انعكاس تلخيصي
-
تمركز بر كلمات احساسي
-
توجه به محتواي كلّي پيام
-
مشاهدة زبان بدن (Body Language)
-
پرسيدن اين سؤال از خود كه «اگر من چنين وضعيتي را تجربه ميكردم، چه احساسي داشتم؟»
شناسايي و كنترل احساسات:
يكي از مهمترين اجزاي مهارت خودآگاهي، شناخت احساسات است. ناتواني در شناخت احساسات مشكل شايعي است. معمولاً عدهاي به غلط فكر ميكنند احساسات موضوع بياهميتي است و نبايد به آن توجه كرد و به همين دليل توجهي به احساسات خود نميكنند و از آنها ناآگاهاند. ناآگاهي از احساسات خود باعث ميشود افراد در زندگي خود دچار مشكل شوند. بنابراين، شناخت احساسات خود و عوامل برانگيزانندة آنها، و تأثير اين احساسات بر ديگران از مؤلفههاي اساسي مهارت خودآگاهي محسوب ميشود.
خودپنداره:
احساساي كه هر كس دربارة خود دارد، نقش مهمي در سلامت رواني او دارد. به احساسي كه هر فرد دربارة خود دارد، خودپنداره ميگويند. خودپنداره يعني اينكه ما خودمان را چگونه ميبينيم، يعني تصوير يا برداشتي كه هركس از خودش دارد. طرز برداشت ما از خودمان تا حد زيادي به وسيلة تجارب گذشتة ما (موفقيتها و شكستهاي ما) و آنچه ديگران دربارة ما فكر ميكنند، شكل ميگيرد.
دليل اهميت خودپنداره:
دليل اهميت خودپنداره آن است كه اولاً برداشتي كه هركس از خودش دارد بر رفتار و عمل او تأثير ميگذارد، بهعنوان مثال، دانشآموزي كه فكر ميكند رياضي او خوب است زحمت بيشتري ميكشد و معمولاً نيز در اين درس نمرة بهتري ميگيرد. انسانها معمولاً آنگونه عمل ميكنند كه فكر ميكنند، هستند.
دليل دوّم مهم بودن خودپنداره اين است كه خودپنداره بر احساس شما از خودتان نيز تأثير ميگذارد. كساني كه احساس خوبي دربارة خودشان دارند در مقايسه با كساني كه نگرش منفي به ديگران دارند، از اعتمادبهنفس و رضايت بيشتري برخوردارند، افراد مؤفقتري هستند، و كمتر احتمال دارد كه به سراغ سيگار، مواد و ساير رفتارهاي پرخطر بروند.
چگونه ميتوان خودپنداره را اصلاح كرد؟
براي اصلاح خودپنداره و عزّتنفس خود چند كار ميتوانيد انجام دهيد: نخست اينكه هيچگاه پس از يك يا دو تجربه بد از خودتان خودپندارة منفي نسازيد. دوّم اينكه اوضاع را بررسي كنيد. به هر اندازه كه ميتوانيد بهطور واقعبينانهتر به خود نگاه كنيد و نقاط قوت و ضعف خود را بشناسيد. سوّم سعي كنيد نقاط ضعف را اصلاح كنيد. شما با تعيين اهداف خاص و رسيدن به آنها ميتوانيد خودپنداره خود را تغيير دهيد.
برگرفته از كتاب:
مهارت خودآگاهي و همدلي: كتاب كار دانشجو/ شهرام محمدخاني.- تهران: دانژه، ۱۳۸۵.